Het is algemeen bekend dat een steeds groter deel van de huwelijken eindigt in een echtscheiding. En dat terwijl een scheiding toch geen pretje is:
Eén op de zes van de scheidingen verloopt problematisch.
Driekwart van de moeders met kinderen heeft het na zo’n scheiding financieel ronduit slecht. De helft van de gescheiden ouders die recht hebben op kinderalimentatie van hun ex-partner, ontvangt die alimentatie niet. 20% van de gescheiden vaders heeft (nagenoeg) geen contact meer met zijn kinderen.
Desalniettemin loopt één op de drie gesloten huwelijken spaak, terwijl één op de zes echtparen met kinderen uit elkaar gaat vóórdat de kinderen 21 zijn. Blijkbaar zijn veel relaties zó onplezierig, dat men toch kiest voor een scheiding. En dat terwijl circa de helft van de gescheiden stellen communicatieproblemen of botsende karakters als de belangrijkste oorzaak noemt; een probleemtype dat niet zelden oplosbaar is door het eens goed te analyseren.¹

Wisselwerking tussen partners

Wanneer relaties vastlopen of dreigen te lopen, is de neiging van mensen vaak om dit te wijten aan het gedrag van de partner. ‘Hij praat niet’, ‘zij luistert niet’, ‘hij doet altijd...’ , ‘zij kan nooit eens...’, enzovoort. Het is een logische reflex om verwijtend te denken, zeker in de boosheid of het verdriet van het moment. Maar de kans dat het probleem daarmee zal worden opgelost, is natuurlijk nihil. Dat probleem is namelijk zelden uitsluitend het gedrag van de ander, maar veeleer de wisselwerking tussen het gedrag van beide partners. Het is daarom veel zinniger om je af te vragen wat er fout gaat in de dynamiek, zonder daar bij voorbaat een schuldige bij aan te wijzen. Daarbij is het goed om te beseffen dat je alleen maar directe invloed hebt op je eigen gedrag en slechts indirect op dat van de ander. Je hebt dan ook de grootste kans op een doorbraak wanneer je in de eerste plaats naar je eigen aandeel kijkt. Realiseer je overigens dat kijken naar je eigen aandeel nadrukkelijk iets anders is dan jezelf de schuld geven.

Roos van Leary

Een mogelijk hulpmiddel bij dit kijken is de zogenaamde ‘Roos van Leary’ (zie afbeelding). Op basis van uitvoerig onderzoek vatte psycholoog Timothy Leary sociaal gedrag samen op twee assen: een horizontale en een verticale. Deze twee assen noemde hij de ‘samen-tegen-as’ en de ‘boven-onder-as’.
Op de horizontale as is het gedrag verdeeld in ‘samengedrag’ of ‘tegengedrag’. Samengedrag is gericht op harmonie. Het is gedrag waaruit spreekt dat de handelende persoon (de actor) erop uit is met de andere persoon ‘door één deur te kunnen’. Voorbeelden van samengedrag zijn verantwoordelijkheid, behulpzaamheid, respect, dankbaarheid en samenwerkingsgezindheid. Aan de andere kant staat tegengedrag. Dit gedrag straalt conflict uit. Het is gericht op botsing met de ander, overigens zonder dat dit het bewuste doel van de actor hoeft te zijn. Voorbeelden van tegengedrag zijn teruggetrokkenheid, wantrouwen, standvastigheid en kritiek.
Op de verticale as is het gedrag verdeeld in ‘bovengedrag’ en ‘ondergedrag’. Bovengedrag is dominant gedrag en is dus gericht op veel invloed ten opzichte van de ander. Voorbeelden zijn: initiatief nemen, beïnvloeden, leiden, motiveren en delegeren. Ondergedrag is onderdanig gedrag. Iemand gedraagt zich als ‘ondergeschikte’ van de ander en is dus juist niet gericht op veel invloed. Voorbeelden zijn: passieve opstelling, afhankelijkheid, conformeren en bescheidenheid.
Leary combineerde deze assen en legde ze in een cirkel over elkaar. Zo ontstond een roos met vier vlakken: samen + boven werd ‘leiden’, samen + onder werd ‘volgen’, tegen + boven werd ‘aanvallen’ en tegen + onder werd ‘verdedigen’. Later nuanceerde hij dit beeld, door elk vak te splitsen. De uiteindelijke Roos kent daardoor acht verschillende basisgedragingen.
Een belangrijke opmerking is dat aan de acht gedragingen van de Roos geen waardeoordeel moet worden gekoppeld; gedrag is nooit per definitie goed of fout. NB: het beoordelen of zelfs veroordelen van gedrag, is op zichzelf een vorm van tegengedrag.

^{Plaatje Roos van Leary2}

Patronen doorbreken

Het basisprincipe van menselijke interactie volgens de Roos, is dat samen- of tegengedrag van de actor hetzelfde gedrag oproepen bij de ander (symmetrische werking), terwijl boven- of -ondergedrag van de actor juist het tegenovergestelde gedrag oproepen bij de ander (complementaire werking). Die kennis is natuurlijk op allerlei verschillende manieren toepasbaar, maar in een relatie gaat het wat mij betreft met name om een drietal zaken:

Tegengedrag leidt tot tegengedrag en veroorzaakt een negatieve spiraal. Probeer het zo min mogelijk te vertonen. Zolang je beide in de ‘samen-helft’ van de Roos zit, zit je in principe goed.

Door de vanzelfsprekende reactie op het gedrag van de ander niet te vertonen, doorbreek je wellicht een patroon. Vertoont de ander dus tegengedrag, dan is het de moeite waard eens te proberen daar met samengedrag op te reageren. Jouw samengedrag zal wellicht (op termijn) eveneens samengedrag bij de ander oproepen.

Boven- of ondergedrag zijn geen positieve, dan wel negatieve aanduidingen. Er is in iedere situatie een bovenpartij en een onderpartij. Dat is niet erg, zolang het niet gepaard gaat met conflict (tegengedrag)

Tegengedrag: Hans komt na een drukke dag thuis met een slecht humeur. Hij merkt dat het een troep is in de keuken en vraagt aan Lisa of ze haar vrije dag niet eens wat nuttiger kan gebruiken. Lisa reageert geïrriteerd. Zij werkt net zoveel als Hans, sist ze hem toe. En dat hij voor de verandering eens wat aandacht aan zijn dochter zou kunnen besteden, in plaats van dat gezeik over de troep. Hans wordt woest en schreeuwt dat het niet aan Lisa is om zich zo op te stellen, zolang hij 80% van het gezinsinkomen verdient. Lisa loopt de kamer uit.

Samengedrag: Hans komt na een drukke dag thuis met een slecht humeur. Hij merkt op dat het een troep is in de keuken, maar besluit er zijn mond over te houden, omdat hij chagrijnig is. Lisa kent Hans langer dan vandaag en ziet in wat voor stemming hij is. Ze schuift een stoel onder zijn kont, geeft hem een glas wijn en zegt dat de keuken nog een troep is omdat die uit overwegingen van efficiëntie beter ná het eten opgeruimd kan worden. Hans rust even uit, terwijl Lisa bezig is in de keuken. Daarna speelt hij met zijn dochter. Na het eten verdelen ze de taken (afwassen, kinderen naar bed brengen, etc.), om na een uur samen op de bank te ploffen met een (slechte) film (omdat Lisa hem mocht uitkiezen).

Wanneer je jezelf steeds afvraagt waar jouw gedrag of dat van je partner zich in de Roos bevindt, kun je het beïnvloeden. Daarmee kun je op termijn misschien de negatieve patronen doorbreken en je relatie een stuk leuker maken.
Van belang is het besef dat de Roos geen karakters typeert maar uitsluitend gedrag en de (wissel)werking van dat gedrag. Ieder mens heeft alle gedragingen in zich en iemands karakter bepaalt hooguit welke natuurlijke voorkeuren hij/zij heeft. Een stabiel en intelligent persoon is in principe in staat om alle acht gedragsvormen bewust in te zetten, al naar gelang de situatie, het doel en de persoon tegenover zich. Daarmee gaat de Roos van Leary uit van de stelling dat gedrag altijd een eigen keuze is.
Daar is natuurlijk ook wel het één en ander op af te dingen. Gedrag is niet alleen rationeel-gestuurd en je moet dan ook van jezelf noch van je partner verwachten altijd in staat te zijn ‘optimaal’ gedrag te vertonen. De Roos gaat over de wisselwerking van gedrag, en beschrijft daarmee een deel van de werkelijkheid. De rol van iemands persoonlijke geschiedenis, emoties en karakter zijn diep geworteld en bepalen voor een belangrijk deel naar welk type gedrag iemand neigt. Daarover een volgende keer meer.

Bron:

¹ http://www.cbs.nl

² http://www.menscentraal.nl

Meer weten?

Relatietherapie kan je helpen bij communicatieproblemen. Als je die stap (nog) te groot vindt, kan een goed informatief boek van een relatietherapeut ook veel goeds voor je relatie doen. Een tip is het boek: "Wat gelukkige stellen goed doen" van C. Thiel. Forte Uitgevers, 2007.

Samir Bashara © 2010