"Adults teach children in three important ways: The first is by example, the second is by example, the third is by example." Albert Schweitzer 

Voorleven
Waarschijnlijk ben je je het als ouder niet altijd bewust: een van de belangrijkste opvoedingsinstrumenten is voorleven. Met 'voorleven' wordt bedoeld: al het gedrag dat je als ouder laat zien in het dagelijks leven en in omgang met anderen. Vaak gaat dit onbewust - leven doe je immers gewoon elke dag. Toch is het heel nuttig te beseffen dat alles wat jij doet of zegt, diepe indruk maakt op je kind.

Biologisch nut
Vanaf de geboorte kijken baby's naar gezichtsuitdrukkingen. Uit onderzoek blijkt dat baby's die gezichtsuitdrukkingen ook imiteren. Hiermee oefenen baby's al heel vroeg in het aflezen van emoties en gedrag van anderen. Dit heeft een doel: het aflezen van andere mensen is de manier waarop een baby informatie over de wereld verkrijgt. Wanneer een pasgeboren baby niet bij de moeder is, blijkt het intenser naar gezichten te kijken. Dit gedrag is nuttig om een beroep te kunnen doen op anderen voor zorg. Inschatten bij wie het de meest zorgzame hulp kan verwachten, maakt de overlevingskansen van een baby een stuk groter.
Mensen hebben het langzaamst groeiende nageslacht van alle diersoorten. Pas na zo'n 18 jaar is een kind volgroeid en klaar om voor zichzelf te zorgen. Tot die tijd vraagt een kind een enorme hoeveelheid tijd, zorg en calorieën. Opgroeien kan daarom alleen met hulp van andere mensen. Om een beroep te doen op anderen is het nodig om sociaal gedrag aan te leren. Dat doen kinderen door te kijken hoe de belangrijkste rolmodellen in zijn/ haar leven zich tot anderen verhouden. Het kind leert zo hoe het bij de groep kan horen (sociale ontwikkeling) en het leert herkennen en begrijpen hoe de eigen gevoelens en die van anderen werken (emotionele ontwikkeling). Uit onderzoek is gebleken dat kinderen die het best de emoties van anderen kunnen inschatten, ook de beste verzorging krijgen. Een mensenkind is daar uniek in: andere diersoorten doen dit niet of in mindere mate. In vergelijking met apen, waar wij genetisch veel op lijken, blijkt het grote verschil vooral te zitten in het sociaal leren, de communicatie en het inschatten van anderen. 
Jean Liedloff, schrijfster van 'Op zoek naar het verloren geluk' gaat zelfs een stap verder: onze Westerse samenleving is volgens haar te veel kind-gericht. De Yequana stam, een natuurvolk waar zij enkele jaren bij woonde, is dat niet. Actieve opvoeding, zoals wij in het Westen kennen, daar doen de Yequana niet aan. Zij gaan uit van de aangeboren kwaliteit van het kind om bij de groep te willen horen. Kinderen van de Yequana worden overal mee naartoe genomen, worden met rust gelaten en mogen meedoen als ze daartoe in staat zijn. Als ze gedragen worden  kunnen kinderen voortdurend afkijken hoe ouders voorleven. De leden van de stam gaan door met hun dagelijkse bezigheden, terwijl de kinderen daar altijd bij aanwezig zijn.

Sociaal leren
Leren door te kijken naar anderen wordt ook sociaal leren of sociale cognitie genoemd. Een kind verwerft kennis over de wereld om hem heen. Psycholoog Albert Bandura vond het systeem van straffen en belonen (conditionering) om kinderen iets te leren niet adequaat. Tot de late jaren '50 werd gedacht dat een kind een onbeschreven blad was dat gevormd moest worden door de opvoeding. Bandura ontdekte dat kinderen agressief werden wanneer zij anderen agressie zagen vertonen. Zijn werk was baanbrekend in de psychologie. Hij ontwikkelde de sociale leertheorie (kinderen leren sociaal gedrag door te kijken naar andere mensen). In zijn visie zijn kinderen in grote mate in staat zichzelf te reguleren, zij kunnen actief reageren op hun omgeving, kunnen naar zichzelf kijken en daar conclusies aan verbinden. Op die manier ondergaat een kind niet de opvoeding (zoals ooit gedacht werd), maar gaat het interactie aan met zijn omgeving om te leren. 

In de praktijk
Wanneer je ervan uitgaat dat jouw kind graag wil weten hoe de wereld werkt, wil zien wat jij doet en daarmee wil oefenen, kun je daarop inspelen. Een kind kijkt gewenst sociaal gedrag af. Hoe je een praatje maakt met de buren, hoe beleefd jij bent tegen anderen, iemand begroet door een hand te geven of bedankt in de winkel - hoe jij je in het sociaal verkeer gedraagt, dat leert een kind van jou. Het kan dus goed zijn om je kind al vroeg kennis te laten maken met sociale interacties tussen jou en anderen. Voor een baby is een fijne, veilige plek rechtop in de draagdoek met het gezichtje naar je toe. Vanaf die plek kan je kind gezichtsuitdrukkingen bekijken, gesprekken horen, zien wat jij doet, maar zich ook afsluiten als er te veel prikkels zijn. Zo kan een baby al actief deelgenoot zijn van alle activiteit om hem heen. Wanneer een kind groter wordt is het belangrijk dat het mag oefenen met 'grotemensengedrag'. Dat kunnen heel praktische dingen zijn zoals helpen met de was opvouwen of boodschappen in de kar doen maar ook spelletjes als vadertje en moedertje of een situatie met poppen naspelen. 
Maar voorleven gaat verder dan alleen praktische vaardigheden: als je je kind leert dat boos zijn wel mag, maar slaan en gooien met dingen niet de juiste manier is, dan zal dat niet zo veel effect hebben als jij zelf een erg kort lontje hebt. Hoe jij omgaat met stressvolle situaties maakt indruk op jouw kind. Het kan dus goed zijn om eens te kijken naar hoe je zelf reageert. Wat leert jouw kind daar van? Hoe ga je om met jouw partner? Hoe bespreek je (kleine) problemen met elkaar? Hoe los je dat samen op? Wanneer je ruzie hebt gemaakt is het extra belangrijk dat je kind ziet hoe je dat weer goed maakt. Als je eens onredelijk bent geweest tegen je kind kun je excuses maken en uitleggen dat je iets hebt gedaan dat niet de bedoeling is. Het is goed om te laten zien dat je beseft dat dat niet fijn aanvoelt voor je kind.
Voorleven doe je elke dag en elke dag leert jouw kind bij. Af en toe bewust naar jezelf als ouder kijken kan verfrissend zijn en je nieuwe mogelijkheden geven binnen de opvoeding. 

Meer weten?

De sociale leertheorie van Bandura

Meer over de Yequenamanier: "Who's in control?"

Lezing Tinbergen: "Apen, moeders en mensenkinderen"

Gabriëlle Jurriaans © 2011

Fotografie Jannie Spruit © 2011